Món Việt Ngon

Nắng gió Krông Pa…

Bò một nắng xé tay, chấm muối kiến vàng

Thịt bò ướp sả ớt rồi phơi đúng một buổi nắng — khô mặt ngoài mà trong còn ẩm, nên nướng xong xé tay vẫn mềm. Chấm muối kiến vàng: thứ muối Tây Nguyên giã từ kiến vàng rừng với ớt và muối hột, chua nhẹ trước rồi mới cay.

  • 7 giờ
  • 4 người ăn
  • Vừa
  • 5 bước

Bản nấu nhanh — cho người muốn vô bếp liền

Đọc 30 giây là nắm được cả món. Cần cặn kẽ hơn thì xem phần chi tiết bên dưới.

Cần có gì

  • Thịt bò bắp hoặc thăn 600 g — thái miếng to bản, dày cỡ đốt ngón tay
  • Ướp: sả băm 2 muỗng canh · tỏi băm 1 muỗng canh · ớt bột 1 muỗng cà phê
  • Nêm: nước mắm 1½ muỗng canh · đường 1 muỗng canh · dầu điều 1 muỗng canh · tiêu
  • Muối kiến vàng 3 muỗng canh — hũ bán sẵn ở hàng đặc sản Gia Lai · Phú Yên
  • Dọn kèm: dưa leo, chuối chát, rau răm · một chén muối ớt chanh cho ai chưa quen vị kiến

Trình tự 5 nhịp

  1. Thái bò to bản, ngang thớ, dày cỡ đốt ngón tay — mỏng quá là phơi xong hết mềm.
  2. Ướp sả tỏi ớt và gia vị, để ngăn mát 1 giờ.
  3. Phơi một nắng 5–6 tiếng, trở mặt hai lần. Không nắng thì sấy lò 80 °C trong 2–3 giờ.
  4. Nướng than hoa lửa vừa, mỗi mặt 3–4 phút — mặt se lại là được, đừng nướng tới khô.
  5. Đập nhẹ cho tơi thớ rồi xé dọc thớ bằng tay, chấm muối kiến vàng.
Phơi quá tay là thành khô bò, dai nhách và mất hẳn cái ngọt. Món này chỉ khô mặt ngoài — bấm vào giữa miếng vẫn phải thấy mềm. Hết một nắng là cất, đừng tiếc thêm một tiếng.

Chuyện món ăn

Miếng thịt của vùng nắng, và hũ muối không nơi nào khác có

Krông Pa (Gia Lai) với Sơn Hòa (Phú Yên) nằm sát nhau, cùng một thung lũng nắng chang chang và gió khô — vùng nuôi bò lâu đời. Trước khi có tủ lạnh, thịt ăn không hết thì đem phơi. Phơi kiệt thành khô bò để dành được hàng tháng; phơi đúng một buổi nắng rồi ăn ngay thì miếng thịt vẫn còn mềm và ngọt. Cái tên "một nắng" nói đúng nghĩa đen như vậy.

Người bản địa trong vùng — Ê Đê, Gia Rai — được cho là đã làm kiểu thịt này từ lâu; sau đó nó lan dần lên vùng Phú Túc – Krông Pa và thành nghề ở đó. Nên hỏi món này quê đâu thì câu thật thà nhất là của cả một vùng giáp ranh, không phải của riêng tỉnh nào. Trang này xếp vào Tây Nguyên vì Krông Pa là nơi nó thành cái tên ai cũng biết.

Thứ đi kèm mới là chỗ lạ. Kiến vàng là loài kiến làm tổ trên cây rừng, kết lá lại thành tổ treo lơ lửng. Người ta lấy tổ về, làm sạch, rang hoặc phơi cho khô rồi giã chung với ớt và muối hột. Con kiến vàng vốn có vị chua tự nhiên, nên hũ muối làm ra chua nhẹ, cay, mặn — ba vị cùng lúc.

Vì sao hai thứ đó hợp nhau: miếng bò một nắng đậm và hơi ngọt, tự nó thiếu một nhịp chua để đỡ ngán. Chanh thì làm ướt miếng thịt, còn muối kiến vàng đưa cái chua vào ở dạng khô — chấm bao nhiêu ăn bấy nhiêu, miếng thịt vẫn ráo. Đó là lý do người ta không đổi nó lấy chén muối ớt chanh thường.

Xách giỏ đi chợ

Nguyên liệu tươi rói

Bấm vào từng món khi đã bỏ vô giỏ — danh sách tự lưu lại, tắt trang mở lên vẫn còn. Chỉnh số người ăn, lượng nguyên liệu tự tính lại cho bạn.

Nấu cho
4 người
0/11 món

Miếng thịt

6 món

Chén chấm

2 món

Dọn kèm

3 món

Vô bếp thôi!

Năm nhịp — mà nhịp phơi quyết định tất cả

Tiến độ nấu
0/5 bước

Thái miếng cho đúng

15 phút

Miếng thái sai thì mấy bước sau cứu không nổi:

  • To bản: Thái miếng rộng cỡ lòng bàn tay, dày cỡ đốt ngón tay. Miếng mỏng phơi một nắng là khô kiệt luôn, không còn chỗ nào mềm.
  • Ngang thớ: Nhìn kỹ chiều sợi thịt rồi cắt ngang qua nó. Cắt dọc thớ thì lát nào cũng dai, mà lát dai thì xé tay ra cũng không tơi.
  • Lạng bỏ gân trắng và mỡ dày. Gân phơi xong cứng như dây thun, mỡ thì bị hôi nắng.
Để khối thịt vào ngăn đá 20 phút cho hơi cứng mặt rồi mới thái — dao đi ngọt hơn hẳn và miếng ra đều dày.

Ướp một giờ

1 giờ
  • Trộn sả băm, tỏi băm, ớt bột, 1½ muỗng canh nước mắm, 1 muỗng canh đường, tiêu và dầu điều cho tan đều rồi mới bóp vào thịt.
  • Bóp kỹ: Bóp cho gia vị bám đều hai mặt từng miếng, xếp chồng lại, đậy kín, để ngăn mát 1 giờ.
Đừng ướp qua đêm. Muối rút nước ra khỏi thịt suốt đêm thì mai đem phơi, miếng thịt teo lại và mặn gắt.

Phơi **một nắng** — hoặc sấy lò

5–6 giờ

Đây là bước làm nên cái tên. Hai đường, chọn một:

  • Phơi nắng: Xếp miếng thịt rời nhau trên vỉ, phơi chỗ nắng gắt và thoáng gió, 5–6 tiếng (cỡ 9 giờ sáng tới 3 giờ chiều). Trở mặt hai lần. Đậy lồng bàn hoặc lưới cho kín.
  • Sấy lò: Trời không có nắng thì bật lò 80 °C, chế độ quạt, hé cửa lò, sấy 2–3 giờ. Nồi chiên không dầu để 80–100 °C cũng được, canh chừng vì nó nóng nhanh hơn lò.
  • Thế nào là đạt: Mặt ngoài ráo và sậm màu, sờ không dính tay; bấm vào giữa miếng vẫn thấy mềm và hơi lún. Miếng cứng đều từ ngoài vào trong là đã quá.
Đây là chỗ hỏng của hầu hết người làm lần đầu — thấy còn mềm nên phơi thêm. Nhớ là nướng ở bước sau còn làm khô thêm một lần nữa, nên cứ để hơi non một chút.

Nướng than, lửa vừa

10 phút
  • Than hoa: Chờ than tàn hết lửa ngọn, phủ tro trắng rồi mới nướng. Gác vỉ cách than một gang tay, mỗi mặt 3–4 phút.
  • Bếp nhà: Không có than thì áp chảo gang thật nóng, mỗi mặt 2 phút; hoặc nồi chiên không dầu 200 °C trong 6–8 phút, lật giữa chừng.
  • Miếng thịt phồng nhẹ, mép hơi quăn, dậy mùi sả là xong. Nướng lâu hơn chỉ đổi lại một miếng dai.

Đập, xé tay, chấm

5 phút
  • Đập nhẹ: Đặt miếng thịt lên thớt, dùng sống dao hoặc chày đập nhẹ vài cái cho thớ thịt tơi ra. Đừng đập mạnh, nát mất.
  • Xé dọc thớ: Xé bằng tay theo chiều sợi thịt, thành dải cỡ ngón tay. Xé tay chứ đừng cắt dao — cắt ra lát phẳng lì, miếng nào cũng giống miếng nào và muối không bám được vào mặt xé.
  • Bày ra thớt hoặc dĩa, dọn kèm chén muối kiến vàng, dưa leo, chuối chát và rau răm.

Nghe lời má dặn

4 chỗ quyết định miếng bò một nắng

Một nắng là một nắng

Cả món nằm ở chữ đó. Miếng đạt là khô mặt, ẩm ruột — cắn xuống rìa hơi dai rồi tới phần giữa mềm. Phơi sang nắng thứ hai thì bạn đang làm khô bò, một món khác hẳn, ngon theo kiểu khác nhưng không phải món này.

Xé tay, đừng cắt dao

Mặt xé bằng tay xù xì và nhiều ngóc ngách, nên muối bám vào được. Lát cắt dao thì phẳng và trơn, chấm bao nhiêu muối cũng rơi hết xuống chén. Cùng miếng thịt đó, xé tay ăn đậm hơn thấy rõ.

Muối kiến vàng để riêng một chén

Đừng rắc sẵn lên thịt và cũng đừng trộn vào lúc ướp. Cái chua của nó bay đi khi gặp lửa, mà rắc sẵn thì người không quen vị không có đường lui. Dọn một chén riêng, thêm một chén muối ớt chanh bên cạnh là vừa lòng cả bàn.

Làm sẵn được, nhưng dừng trước bước nướng

Phơi xong thì bọc kín để ngăn mát được 3–4 ngày, ngăn đá được vài tuần. Tới bữa mới lấy ra nướng. Nướng sẵn rồi để đó thì hâm lại lần nào cũng khô thêm một chút.

Tới giờ cơm rồi!

Dọn ra thớt — món của bàn ngồi lâu

Bò một nắng không phải món dọn ra mâm cơm rồi ăn vội. Nó hợp với cái bàn có người ngồi lâu: thịt xé sẵn để giữa, ai gắp lúc nào thì gắp, chấm tới đâu ăn tới đó.

Nếu nhà đông, đừng nướng hết một lượt. Nướng từng mẻ nhỏ, ăn hết mẻ này mới nướng mẻ sau — miếng thịt ra khỏi than chừng mười phút là bắt đầu khô lại.

Gỡ rối cho bạn

Hỏi nhanh — đáp gọn

Mấy thắc mắc hay gặp nhất khi nấu món này lần đầu.

Không mua được muối kiến vàng thì chấm gì?
Gần nhất là muối ớt chanh giã thô, hoặc muối ớt xanh. Nhưng nói thật là nó không thay được: cái chua của muối kiến là chua khô, đến từ chính con kiến, còn chanh thì làm ướt miếng thịt. Nếu định làm món này cho đúng, đặt một hũ trước là đáng.
Phơi ngoài trời sợ bụi và ruồi thì làm sao?
Đậy lồng bàn lưới hoặc căng một lớp vải màn cách mặt thịt vài phân — đừng để vải chạm vào thịt. Ban công có nắng và gió là đủ, không cần sân rộng. Ngại quá thì đi thẳng đường sấy lò 80 °C, kết quả chênh nhau ít.
Thịt bò nào làm cũng được không?
Cần khối nạc dày, ít gân, thái ra được miếng to bản — bắp hoa, thăn, mông đều đạt. Tránh phần nhiều gân như nạm, gầu: gân phơi xong cứng lại, xé không ra. Thịt quá nạc và mỏng như thăn nội thì dễ khô, phải rút bớt thời gian phơi.
Làm được với thịt heo hay gà không?
Heo thì được, làm y hệt, chỉ nướng kỹ hơn một chút. Gà thì không hợp — thịt gà mỏng thớ, phơi xong bở ra chứ không thành dải xé được. Ở vùng Krông Pa người ta cũng làm heo một nắng bán song song với bò.

Bài đăng ngày