Món Việt Ngon

Mâm xôi ngày hội trên bản, đủ năm màu…

Xôi ngũ sắc năm màu xếp thành bông hoa năm cánh

Một mẻ nếp chia làm năm, mỗi phần ngâm một thứ nước lá rồi hấp riêng: trắng, xanh lá dứa, vàng nghệ, đỏ gấc, tím lá cẩm. Xới ra bày sát nhau thành bông hoa năm cánh, cánh nào cũng đủ dẻo và thơm mùi riêng của thứ nhuộm nó.

  • 2 giờ (+ ngâm nếp 8 giờ)
  • 8 người ăn
  • Kỳ công
  • 4 bước

Bản nấu nhanh — cho người muốn vô bếp liền

Đọc 30 giây là nắm được cả món. Cần cặn kẽ hơn thì xem phần chi tiết bên dưới.

Cần có gì

  • Nếp nương hoặc nếp cái hoa vàng 800 g — chia năm phần bằng nhau
  • Lá cẩm tím 1 bó — đun lấy nước tím
  • Lá dứa 1 bó — xay lọc lấy nước xanh
  • Nghệ tươi 1 củ — giã vắt lấy nước vàng
  • Thịt gấc 3 muỗng canh — bóp rượu trắng, lấy màu đỏ
  • Muối 1 muỗng cà phê · dầu ăn hoặc mỡ gà 2 muỗng canh

Trình tự 5 nhịp

  1. Nấu nước lá cẩm, xay lọc lá dứa, vắt nghệ, bóp gấc — được bốn thứ nước màu.
  2. Chia nếp năm phần. Bốn phần ngâm bốn thứ nước màu 8 giờ, phần còn lại ngâm nước lã.
  3. Vo lại từng phần, để ráo 20 phút, xóc muối.
  4. Hấp từng màu riêng 30–35 phút, hoặc chung một xửng nhưng ngăn bằng lá chuối.
  5. Xới ra mâm, xếp năm phần sát nhau thành bông hoa năm cánh.
Hấp chung mà không ngăn thì màu tím và màu đỏ loang sang phần trắng, cả mâm ra một thứ hồng lem nhem. Ngăn bằng dải lá chuối dựng đứng, hoặc chịu khó hấp từng mẻ.

Chuyện món ăn

Màu ở đây đều lấy từ cây lá, không thứ nào là phẩm

Xôi ngũ sắc là mâm xôi của ngày hội vùng cao Tây Bắc — hội xuống đồng, đám cưới, ngày Tết của bản. Đồng bào Thái ở vùng Mường Lò nổi tiếng với mâm xôi này, và cách bày cũng thành lệ: năm phần xôi xếp sát nhau trên một cái mâm tròn, thành bông hoa năm cánh.

Năm màu ấy đều lấy từ cây lá quanh nhà. Lá cẩm đun lên cho nước tím sẫm. Nghệ tươi giã vắt ra nước vàng nghệ. Lá dứa xay lọc lấy nước xanh non. Gấc cho màu đỏ cam. Còn cánh thứ năm thì để nguyên màu trắng của hạt nếp — không nhuộm cũng là một màu.

Điều đáng nói là mấy thứ nước lá đó không chỉ cho màu mà còn cho mùi. Cắn vào cánh xanh nghe thoảng mát mùi lá dứa, cánh vàng thì hăng ấm mùi nghệ. Đây là chỗ mà phẩm màu công nghiệp không thay được: nó cho đúng màu nhưng cánh nào cũng nhạt thếch như nhau.

Làm mâm này tốn công thật — năm phần nếp, bốn thứ nước màu, và phải đồ sao cho các màu không dính vào nhau. Nhưng công nằm hết ở khâu chuẩn bị chứ không ở khâu nấu: pha xong bốn thứ nước rồi thì cứ ngâm qua đêm, sáng ra đồ là xong. Và mâm xôi bưng ra thì không món nào trên bàn tranh được chỗ với nó.

Xách giỏ đi chợ

Nguyên liệu tươi rói

Bấm vào từng món khi đã bỏ vô giỏ — danh sách tự lưu lại, tắt trang mở lên vẫn còn. Chỉnh số người ăn, lượng nguyên liệu tự tính lại cho bạn.

Nấu cho
8 người
0/9 món

Nếp

3 món

Bốn thứ nước màu

4 món

Ngăn màu và bày mâm

2 món

Vô bếp thôi!

4 bước ra thành phẩm để đời

Tiến độ nấu
0/4 bước

Nấu bốn thứ nước màu

30 phút

Làm trước tiên, để nguội hẳn rồi mới đem ngâm nếp:

  • Tím — lá cẩm: Rửa sạch, cho vào nồi với 500 ml nước, đun sôi rồi hạ nhỏ lửa 15 phút tới khi nước tím sẫm. Lọc bỏ bã, để nguội.
  • Xanh — lá dứa: Cắt khúc, xay với 400 ml nước, lọc qua rây thật kỹ. Nước xanh non, thơm mát.
  • Vàng — nghệ: Gọt vỏ, giã nhuyễn, vắt lấy nước rồi pha thêm 400 ml nước lã. Nghệ đậm quá thì hạt xôi ngả nâu và hăng gắt.
  • Đỏ — gấc: Bóp thịt gấc với 1 muỗng cà phê rượu trắng, để 20 phút, nhặt bỏ hạt. Thứ này không pha nước, để trộn thẳng vào nếp.
Nước màu phải nguội hẳn mới đem ngâm nếp. Ngâm bằng nước còn ấm là hạt nếp trương lên không đều, chỗ nở chỗ sượng, mà màu cũng bám loang lổ.

Chia nếp, ngâm bốn màu

8 giờ
  • Chia năm: Vo 800 g nếp cho sạch rồi chia năm phần bằng nhau, mỗi phần 160 g, vào năm cái thau riêng.
  • Ngâm màu: Phần một ngâm nước lá cẩm, phần hai ngâm nước lá dứa, phần ba ngâm nước nghệ, phần bốn ngâm nước lã (phần này sẽ trộn gấc lúc đồ), phần năm ngâm nước lã để giữ màu trắng.
  • Đủ giờ: Ngâm ngập nước 8 giờ hoặc qua đêm. Nước phải cao hơn mặt nếp chừng hai đốt ngón tay vì nếp còn nở.
  • Vo và để ráo: Sáng ra, vo lại rất nhẹ tay từng phần dưới vòi nước — vo mạnh là trôi màu. Để ráo 20 phút, rồi xóc muối. Phần bốn thì trộn thịt gấc vào lúc này, bóp cho đỏ đều.
Ngâm mỗi phần một thau khác nhau và dán mẩu giấy ghi màu — nghe thừa nhưng lúc nếp ngâm nước lá cẩm và nước nghệ để cạnh nhau trong bếp tối thì rất dễ nhầm.

Đồ từng màu

40 phút

Hai cách, chọn theo số chõ nhà có:

  • Cách chắc ăn — đồ riêng: Đồ lần lượt từng phần, mỗi phần 30–35 phút. Đồ màu nhạt trước, đậm sau (trắng → vàng → xanh → đỏ → tím) thì chõ không phải rửa giữa chừng.
  • Cách nhanh — chung chõ: Dựng vách ngăn bằng dải lá chuối gấp đôi, chia lòng xửng thành năm ô, mỗi ô một màu. Dàn mỏng đều tay rồi đồ 35 phút.
  • Xới giữa chừng: Phút thứ 18 mở ra, rưới chút dầu, xới tơi từng ô riêng bằng đũa sạch — đừng dùng chung một đôi đũa cho hai màu.
Vách ngăn phải cao hơn mặt nếp và dựng thật đứng. Thấp hơn hoặc đổ nghiêng là hơi nước cuốn màu tím sang ô trắng, mà đã loang thì không chữa được.

Bày thành bông hoa năm cánh

15 phút
  • Lót mâm: Lót lá chuối lên mâm tròn cho đẹp và cho xôi khỏi dính.
  • Xếp cánh: Xới từng màu ra, vun thành hình cánh hoa thuôn dài, đầu nhọn hướng vào tâm mâm. Xếp lần lượt năm cánh sát nhau cho kín vòng.
  • Xen màu: Đừng để hai màu gần nhau nằm cạnh nhau. Thứ tự dễ nhìn nhất là trắng – tím – vàng – xanh – đỏ, sáng tối xen kẽ.
  • Nén nhẹ: Dùng mặt sau thìa vỗ nhẹ cho mỗi cánh gọn mép, đừng ép chặt — xôi này ăn tơi chứ không đóng khuôn.

Nghe lời má dặn

4 chỗ quyết định mâm xôi ngũ sắc

Vo lại thật nhẹ tay, không thì trôi màu

Sau tám tiếng ngâm, màu mới chỉ bám ngoài hạt nếp chứ chưa ăn sâu. Vo mạnh dưới vòi nước là trôi mất một nửa, đồ ra cánh nào cũng nhợt. Chỉ khoắng tay nhẹ vài vòng rồi đổ ra rá — mục đích là bỏ nước ngâm, không phải rửa sạch màu.

Đồ màu nhạt trước, đậm sau

Nếu đồ lần lượt từng mẻ thì đi theo thứ tự trắng → vàng → xanh → đỏ → tím. Làm vậy thì chút màu còn sót trong chõ luôn nhạt hơn mẻ tiếp theo nên không ai thấy. Đồ tím đầu tiên thì cả bốn mẻ sau đều ngả hồng, mà rửa chõ giữa chừng thì nồi nguội, mất thêm mười phút đun lại.

Nước nghệ đừng pha đậm

Nghệ là thứ dễ tay quá nhất trong bốn màu. Đậm một chút thì cánh vàng ngả nâu xỉn và ăn hăng gắt, át hết mùi nếp. Một củ cỡ ngón tay cái vắt ra pha với 400 ml nước là đủ cho 160 g nếp — nhìn nước thấy vàng trong như nước trà là vừa.

Chia việc ra hai buổi

Mâm này tốn công nhưng công dồn hết vào khâu chuẩn bị. Tối hôm trước nấu bốn thứ nước màu và ngâm năm phần nếp — chừng bốn mươi phút. Sáng hôm sau chỉ còn vo, để ráo và đồ. Cố làm hết trong một buổi thì mới thấy nó là món kỳ công.

Tới giờ cơm rồi!

Bưng cả mâm ra, mỗi người xúc một cánh

Xôi ngũ sắc dọn nguyên mâm đặt giữa bàn, ai thích màu nào xúc màu ấy. Ăn nóng là ngon nhất, nhưng để nguội vẫn dẻo — đây là món của ngày hội, dọn ra từ sáng và ăn suốt buổi.

Trên bản, mâm xôi này đi cùng thịt gà luộc, cá nướng và chẳm chéo — thứ muối chấm giã từ ớt, tỏi, mắc khén. Ở nhà thì muối vừng hoặc muối lạc cũng hợp, và một đĩa gà luộc là đủ thành mâm.

Gỡ rối cho bạn

Hỏi nhanh — đáp gọn

Mấy thắc mắc hay gặp nhất khi nấu món này lần đầu.

Không mua được lá cẩm thì lấy màu tím ở đâu?
Khoai lang tím là cách thay dễ nhất: hấp chín, tán nhuyễn rồi trộn vào nếp đã ráo (chứ không pha nước ngâm), tỉ lệ chừng 60 g khoai cho 160 g nếp. Màu ra tím nhạt hơn lá cẩm và hạt xôi hơi bết hơn một chút, nhưng nhìn trên mâm vẫn ra đúng cánh tím. Lá cẩm khô đóng gói cũng bán trên mạng, đun như lá tươi.
Chỉ có một cái chõ thì đồ năm mẻ có lâu quá không?
Không lâu như nghe. Mỗi mẻ 30–35 phút nhưng chỉ mẻ đầu phải chờ nước sôi; các mẻ sau nồi đã nóng sẵn nên chỉ mất đúng thời gian đồ. Hoặc dùng cách ngăn lá chuối để đồ chung một chõ — mâm ra cùng lúc, chỉ cần dựng vách cho đứng và cao hơn mặt nếp.
Màu bị loang vào nhau rồi thì cứu được không?
Loang rồi thì không tách lại được. Cách chữa duy nhất là đổi cách bày: thay vì xếp năm cánh rạch ròi thì trộn hết lại thành một mâm xôi nhiều màu lẫn lộn, vẫn ngon và vẫn đẹp theo kiểu khác. Lần sau dựng vách lá chuối cao hơn, hoặc chịu khó đồ riêng từng mẻ.
Xôi để nguội bị khô cứng, hâm lại thế nào?
Hấp lại là cách duy nhất giữ được cả màu lẫn độ dẻo: xếp từng màu vào xửng, vẩy chút nước lên mặt, hấp 8–10 phút. Đừng quay lò vi sóng cả mâm — nhiệt không đều nên chỗ khô cứng chỗ vẫn lạnh, mà mấy màu để sát nhau lại càng dễ lem.

Bài đăng ngày